|
| Atheisme | Onze west-Europese cultuur wordt beheerst door een praktisch, niet agressief atheisme. God doet er niet toe. Godsdienst wordt niet vervolgd maar door velen wel als achterhaald beschouwd. Gelovige christenen zullen hiertegenover niet zozeer getuigen dat God bestaat, maar laten zien in welke God zij geloven. De Christelijke God wil een God zijn die zich het lot van de wereld aantrekt. Geen God die mensen dwars zit. Zoals de oude kerkvader Ireneus het zei: 'Gloria Dei vivens homo' : het is Gods glorie dat de mens volop leeft. Het gaat om een gelovig humanisme en een diep vertrouwen in Hem die alles en allen in liefde draagt. Geloof dat aanzet tot onverdraagzaamheid, haat en geweld is absoluut verwerpelijk. |
| | |
| Athos | De heilige berg Athos ligt in de Egeische zee, oostelijk van de Griekse stad Tessaloniki. Dit schiereiland wordt sinds 1000 jaar uitsluitend bewoond door orthodoxe monniken. Zij leven in een twintigtal kloosters die ieder weer hun dependances hebben. Sommigen monniken wonen met zijn tweeen of alleen. In navolging van de oude woestijnmonniken uit Egypte volgen de monniken op Athos de spirituele weg van gebed en ascese, om hierdoor de ware vrijheid van een met God verbonden leven te bereiken. |
| | |
| Byzantijnse liturgie | Byzantijnse liturgie is de liturgie van de Orthodoxe kerken en van de met Rome verbonden Grieks-Katholieke kerken. Ook in Nederland zijn er Byzantijnse kapellen waar deze liturgie wordt gevierd. Byzantijnse koren vieren samen met een daartoe aangestelde priester deze liturgie ook in gewone katholieke parochies. Kenmerk van deze liturgie is de grote eerbied voor het heilige. U kunt ook de artikelen Beschrijving van Byzantijnse liturgie en Byzantijnse traditie lezen in de rubriek: Documenten. |
| | |
| Chevetogne | In de Belgische plaats Chevetogne is een Katholiek Benedictijnenklooster, dat de oecumene met de Oosterse Kerken wil bevorderen. Monniken van de Byzantijnse en van de Latijnse ritus leven er samen. Zij vieren hun liturgie in elk van de twee daartoe geeigende kerken. Beroemd is de zang van de Byzantijnse monniken ( ook via CD ) maar ook de westerse liturgie heeft er een grote schoonheid. Zie de link naar de website van Chevetogne. |
| | |
| Diaken | Vanouds is de diaken een gewijde ambtsdrager die aangesteld is in de zorg voor de armen, en maatschappelijk marginalen. In de Byzantijnse traditie heeft de diaken een belangrijk teaak in de liturgie. Hij zingt alle litanie-gebeden, zingt het Evangelie en assisteert de priester aan het altaar. |
| | |
| Drieeenheid | God wordt in het christelijk geloof beleden als Vader, Zoon en heilige Geest. In de Byzantijnse traditie wordt dit dynamisch opgevat. Zoals de oude kerkvader Iereneus het zei: God, de Vader strekt zich in liefde met twee armen naar de wereld uit. Zijn ene arm is zijn Woord dat in Jezus Christus mens is geworden en het leven van de mensen heeft gedeeld tot en met de dood. De andere arm is Zijn Geest die alles omvat en doordringt. Zo komt God een wereld die in nood is te hulp. |
| | |
| Eikonikon | Eikonikon is de naam van een Stichting die in Nederland bekendheid geeft aan iconen en alles wat daar mee samenhangt. Informatie is verkrijgbaar via de website en via een gelijknamig tijdschrift. Zie bij de links van deze website. |
| | |
| Epiklese | De epiklese is de aanroeping van de Heilige Geest in de Byzantijnse liturgie. In de eucharistie heeft deze aanroeping van de Heilige Geest plaats onmiddellijk na de instellingswoorden. De Heilige Geest wordt afgeroepen over brood en wijn opdat de Geest deze gaven vult met de tegenwoordigheid van Christus. Na de breking van het brood wordt kokend heet water bij de wijn in de kelk gegoten ( het zogenaamde zeon ) om de volheid van de Geest aan te duiden. Maar ook bij de andere sacramenten heeft de Epiklese plaats. |
| | |
| Eschatologisch. | Eschatologisch betekent dat geloof en liturgie in het oosters Christendom sterk gericht zijn op het Eschaton. Dat is de vervulling van onze aardse tijd in Gods Toekomst, Gods Koninkrijk. Er is altijd de spanning tussen het onvolmaakte van deze aardse werkelijkheid en de belofte van Gods Vrede. Ons leven is getekend door een paradox. We leven in een wereld die nog vol is van onvoorstelbaar veel leed. God is daar allerminst onverschillig bij. Maar door de Menswording van God in Jezus Christus, door de kracht van zijn lijden, sterven en Verrijzenis en door de werking van Gods Heilige Geest zal de mensheid worden getransformeerd, met heel veel vallen en opstaan, naar de overwinning van lijden en dood. Zie ook onder de trefwoorden: Pasen, Toekomstgericht en Transfiguratie. |
| | |
| Feesten | Belangrijke kerkelijke feesten zijn zichtbaar op de rij van twaalf feesticonen in de Iconostase. De rij begint met het feest van Maria Geboorte: 8 september; de Geboorte van Christus: 25 december; de Doop van Christus: 6 januari, de Ontmoeting in de tempel: 2 februari; de Opwekking van Lazarus: zaterdag voor Palmzondag, de Intocht van Jezus in Jeruzalem: Palmzondag; de Kruisiging: Goede Vrijdag; de Nederdaling ter Helle, ofwel de Verrijzenis: Pasen; de Hemelvaart van Christus; Pinksteren; de Gedaanteverandering ( Transfiguratie ) van Jezus op de berg: 6 augustus; Het ontslapen van de Moeder Gods: 15 augustus. |
| | |
| Filioque | Het filioque is de toevoeging in de aloude Geloofsbelijdenis die de Westerse kerk in 1042 invoerde. Het filioque betekent dat de heilige Geest van de Vader en de Zoon uitgaat. Deze toevoeging werd de aanleiding tot het grote schisme waardoor de Westerse en de Oosterse kerk in 1054 uit elkaar gingen. |
| | |
| Geschiedenis | De Byzantijnse kerken gaan terug tot keizer Constantijn. In 311 verklaarde hij het Christendom tot staatsgodsdient. Hij verplaatste de hoofdstad van het Romeinse Rijk van Rome naar Byzantium ( Constantinopel ), het huidige Istanbul. In en rond die stad zijn de belangrijkste Concilies gehouden die de geloofsleer van de christelijke kerk hebben gedefinieerd. In Syrie scheiden zich in de vijfde eeuw christelijke kerken van de Byzantijnse kerk af. De Islam ontstond en verspreidde zich snel. In de achtste eeuw woedde er een hevige iconenstrijd ( iconoclasme ). Vanaf de negende en tiende eeuw is de Balkan en Rusland gekerstend. In 1054 kwam het tot het grote schisma tussen de Westerse en de Oosterse Kerk. in 1204 is Constantinopel veroverd door de kruisvaarders die er vreselijke hebben huisgehouden. In 1453 werd Constantinopel veroverd door de Islamitische Turken. Dit is het einde van een roemrijk keizerrijk met een schitterende cultuur. Sindsdien is de Byzantijnse kerk vaak overheerst en verdrukt. Op de Balkan en in Griekenland door de Turken. Mede door de invloed van de Habsburgse vorsten hebben in de 16e en 17e eeuw Orthodoxe bisdommen in Ukraine, Wit-Rusland, Oost-Polen en Slowakije zich met de kerk van Rome verenigd. Rusland is aangevallen door Tartaren, en in de daaropvolgende eeuwen door Poolse en Zweedse legers, door Napoleon en in de 20e eeuw door de Nazi's. De Russisch Orthoxe Kerk leed van 1917 tot 1989 door het atheistische Communisme. Sinds 1989 is er weer vrijheid voor de kerk in de voorheen communistische landen. De patriarch van Constantinopel ( Bartolomeus ) is de voornaamste bisschop van de Orthodoxen, maar ook de patriarch van Moskou ( Alexei ) eist hoge rechten op. |
| | |
| Iconoclasme | Iconoclasme of beeldenstrijd is de poging van Byzantijnse keizers om iconen uit te bannen. In twee periodes van 726 tot 780 en van 815 tot 843 werden niet alleen alle iconen maar vaak ook de makers ervan vernietigd. Het Concilie van Contsantinopel van 787 verdedigde het recht om iconen te maken en te vereren. Ook al verbiedt het tweede gebod van de tien geboden om van het goddelijke afbeeldingen te maken, door de menswording van God in Jezus heeft God zelf zijn beeld ( = icoon ) aan de mensheid geschonken. Daarom mag de beeltenis van Jezus Christus ( niet van God de Vader ), van Maria en andere heiligen worden afgebeeld. |
| | |
| Iconostase | De iconostase is de wand met iconen die in een orthodoxe kerk of in een katholieke kerk van de Byzantijnse traditie de altaarruimte scheidt van de ruimte voor de gelovigen. Beneden in het midden zijn de koninklijke deuren die tijdens de liturgie opengaan voor het Evangeliewoord en de Communie. Naast deze deuren zien we rechts vanuit de kerk Christus en links de Moeder Gods Maria. Opzij zijn de noorddeur en de zuiddeur met afbeeldingen van engelen. Op de Iconstase zien we boven deze deuren een rij feesticonen en daarboven de Deesis: Christus op zijn troon, en aan weerszijde Johannes de Voorloper en de Moeder Gods Maria. Bovenaan in de iconostase worden de oudtestamentische aartsvaders en profeten afgebeeld. De iconostase is een uitbeelding van de hemelse liturgie, waaraan de gelovigen op aarde bij de liturgieviering in de kerk deel mogen hebben. |
| | |
| Icoon | Icoon betekent afbeelding of verwijzing. Iconen zijn bij uitstek religieuze voorstellingen van oosterse kerken. Klik op het onderstreepte woord om meer te lezen. |
| | |
| Jodendom | Het Joodse volk vanaf Abraham levend in het verbond met God leeft voort met een eigen roeping en betekenis naast de Kerk van het nieuwe verbond. Pas in de eindtijd ( eschaton ) zullen beiden verenigd worden. De Byzantijnse traditie vereert de aartsvaders en profeten uit het oude verbond als heiligen en hun iconen zijn te zien op de iconostase. |
| | |
| Kalender | Onze officiele kalender is de Gregoriaanse Kalender die onder leiding van Paus Gregorius de VIII in 1582 is ingevoerd. Dit was een herziening van de oude kalender van Julius Caesar, ook wel de Juliaanse kalender genoemd, die bij het begin van onze jaartelling is ingevoerd. Meerdere orthodoxe kerken volgen echter nog deze oude Juliaanse kalender. Zodoende wordt in Rusland Kerstmis 13 dagen na 25 december gevierd. Het Paasfeest wordt gevierd op de 1e zondag na de volle maan in de lente, dus na 21 maart. Als de volle maan binnen de 13 dagen valt waarmee de Juliaanse kalender afwijkt van de Gregoriaanse wordt in de Orthodoxe en Katholieke en Protestantse kerken Pasen op dezelfde datum gevierd. Maar dan moet volgens de Orthodoxe Kerken het Joodse Paasfeest al wel hebben plaatsgehad. Meestal vieren de Orthodoxe Kerken Pasen na het Paasfeest van de Westerse kerken. |
| | |
| Kerk | In de Byzantijnse traditie wordt de kerk vooral gezien als het werk van de Heilige Geest, in plaats van een louter menselijke organisatie. De Byzantijnse traditie ziet de Kerk geheel aanwezig in de lokale kerk die verzameld is rond en verbonden is met een Bisschop. De Bisschoppen samen zijn als opvolgers van de Apostelen garant voor de eenheid en waarheid van het geloof. De met Rome verbonden Byzantijnse Katholieken erkennen daarbij het primaat van de bisschop van Rome ( Paus ) als opvolger van de heilige Petrus, de eerste onder de apostelen. |
| | |
| Lichaam | In de Byzantijnse traditie gelooft men met heel het lichaam. In de liturgievieringen buigt men veel en bekruist men zich vaak. In het besef dat men in Gods tegenwoordigheid is, maar ook het lange staan is uitdrukking van beleefd geloof. We mogen als opgestane mensen deel hebben aan Christus'verijzenis. In de vastentijd buigt men vaak herhaald ter aarde uit een gevoel van boetvaardigheid. De dopeling wordt in het water ondergedompeld en zijn of haar lichaam met olie ( myron) gezalfd. Wij mensen zijn lichamelijke wezens. Wij mogen geloven met hart en ziel en dat gaat niet buiten ons lichaam om! klikop het onderstreepte woord om meer te lezen. |
| | |
| Maria | De Moeder Gods Maria wordt in de Byzantijnse traditie vereerd als de Theotokos: de Godbarende. De Grieken noemen haar de Panhagia, de geheel heilige. Op iconen zien we haar het Christuskind tonend aan de wereld: waar het Christuskind de toeschouwer frontaal aankijkt heet de icoon: de Moeder Gods Hodigetria: zij die de weg wijst. Waar het Christuskind zijn wang tegen die van de Moeder Gods aandrukt heet de icoon: de Glykofilousa: de Moeder Gods van het zoete liefhebben. |
| | |
| Pasen | Pasen is het grootste Christelijke feest. Maar in de Orthodoxe Kerken en in de Katholieke Kerken van de Byzantijnse traditie wordt Pasen door massa's mensen ook echt als het mooiste en grootste feest van het hele jaar ervaren. In Griekenland steekt men bij de Paasviering om 12 uur 's nachts zelfs vuurwerk af! Het gaat niet alleen om de Verrijzenis van Christus, maar ook om de opstanding van ons mensen uit zonde en dood. Voor de Paasdatum: zie onder kalender. |
| | |
| Patriarch | Dit is de naam voor een belangrijke aartsbisschop van de Orthodoxe Kerken. De voornaamste Patriarch is de Patriarch van Constantinopel ( Bartolomeus ) . Maar ook Alexandrie, Antiochie, Jeruzalem, Moskou, Belgrado, Bukarest en Sofia hebben een Patriarch. De Paus, Bisschop van Rome, wordt wel de Patriarch van het Westen genoemd. |
| | |
| Pokrof | Pokrof betekent schutsmantel. Volgens een legende is de Moeder Gods Maria in Constantinopel in de 9e eeuw in een kerk verschenen, met haar mantel uitgespreid, om haar bescherming over de stad te garanderen. Dit wordt in de Byzantijnse kerken op 1 october gevierd. Pokrof is ook de naam van een tijdschrift dat voor een breed publiek heel leesbare informatie biedt over oosterse Christenen, Kerken en Culturen. Iedere uitgave bevat een overzicht van Katholieke Byzantijnse Liturgievieringen overal in het land. Verkrijgbaar bij de Katholieke Vereniging voor Oecumene te Den Bosch, zie de Link in deze website. Pokrof is ook de naam van de Katholieke gemeenschappen in ons land die in kapellen de Byzantijnse Liturgie vieren. De adressen hiervan staan in het tijdschrift Pokrof. Zie de Link in deze website |
| | |
| Sacrament | in de Byzantijnse traditie heet sacrament: mysterium, een woord dat van het Griekse woord muein komt: dat het sluiten van de ogen en de mond aanduidt, omdat men in een geheim wordt ingewijd en aan een verborgen openbaring deel krijgt. Maar dit gebeurt wel door aardse symbolen die heel lichamelijk beleefd worden. De Byzantijnse kerken kennen als sacramenten: doop door onderdompeling en aansluitend de myronzalving, de eucharistie die goddelijke liturgie wordt genoemd, de kroning van bruidegom en bruid bij de huwelijkszegening, de wijding van bisschop, priester en diaken, de biecht en de ziekenzalving. Maar daarnaast worden ook de monnikswijding, de waterwijding op 6 januari, de wijding van een kerk, van de myronzalf, en vele andere zegeningen tot de sacramenten gerekend. Klik op het onderstreepte woord om meer te lezen. |
| | |
| Toekomstgericht | Oosterse liturgieen ( waaronder de Byzantijnse ) zijn meer dan de westerse op de Toekomst gericht. Dat klinkt misschien vreemd, want oosterse liturgie kenmerkt zich door het levend houden van een eeuwenoude weinig veranderlijke traditie. Maar de toekomst waar het hier om gaat is de toekomst van Gods Koninkrijk. Die toekomst wil binnendringen in onze aardse werkelijkheid. De hemel wil op aarde verschijnen om van daar uit de aarde te heiligen en te zegenen. Daarom wordt bijvoorbeeld op het feest van de Doop des Heren, 6 januari, het water van rivieren en meren gezegend. Zie ook onder het trefwoord: eschatologisch. |
| | |
Woordenlijst 
